پدر تاریخ معاصر افغانستان

خانه

 

مآ خذ سراج التواریخ

 پو هاند میر حسین شاه

         دست اندر کاران تحقیق در تاریخ چه نواموز و تازه کارباشند، چه ورزیده وبا تجربه ،به رجوع به مأ خذ نیاز حتمی دارند و باید از اقسام معلوم منابع تاریخی و انواع مختص معلو ماتی که می توا ند از ان ها بد ست اید اطلاع کافی داشته باشند. مراجع تاریخی به دو قسمت تقسیم شده است :

۱-مقدم و اصلی( originapprimary) 

۲- فرعی و ثا نوی( secondary) و نوعی اطلاعی را که از مراجع مز بور بدست می اید( 1) امر محقق fact استنباط و نتیجه fberenceI ورای وظن opinlo گویند.

     نقطه اغاز تمام نو شته های تاریخی شنا سایی موارد مختلف استفاده از مأ خذ تاریخی ( مقدم و اصلی و فرعی و ثانوی) می باشد، و از حسن اتفاق تشخیص اختلاف بین این دو کاری است اسان، مرا جع مقدم و اصلی، کتب و اثاری است که در زمان و قوع وا قعه یا در سال های نزدیک به ان نو شته شده باشد واقعات شاه شجاع مثلا در باره تعرض اول انگلیس بر افغانستان یا کتاب محا ربه کابل و قندهار در باره ان واقعه مر جع اصلی است. مر جع ثا نوی و فر عی کتاب و رساله یا اثر که واقعه ای را بیان کند اما بعد از وقوع ان واقعه نو شته شده باشد، کتاب افغانستان در قرن نزده در بیان واقعه فوق مر جع فرعی و ثا نوی می باشد، هو یت اسناد فرعی و ثانوی را می توانیم بر حسب و ابستگی به زمان مو ضوع مو رد بحث، تشخیص و تعین نمایم.  در تحقیق مسایل، مطالب و مو ضو عات تاریخی همیشه مر جع اصلی و مقدم و مر جع، دارای ارزش خاص می باشد.فیض محمد کاتب که در تدوین تاریخ مقام ار جمند داشته همیشه د رتشخیص مدارک و طرز استفاده از ان دقیق بو ده است.

 نکته قابل تو جه در باره سراج التواریخ این است که مولف هم در مقدمه و هم مو ارد مختلف و در خو رتو ضیح به توضیح پر داخته و موارد اختلاف را به مو لف اصلی حو اله داده است. درست نظیر انچه که امروز در زیر نویسی معمول است. و درصفحه سو م جلد اول سراج التواریخ بیان مو لف را در تو ضیح مأ خذ به این عبا رات می یا بیم ( نخست جهت رفع اشتباه ابنای زمان کتب تاریخی که در کار بو دند و به سو ی بیان وا قعات افغانستان راه می پیمودند.

۱- جهان گشای نادری ۲- تاریخ سر جان ملکم ۳- تاریخ احمدی  ۴- خزانه عا مره  ۵- جلد قا جاریه ناسخ التو اریخ ۶- رساله عر بیه سید جمال الدین الا فغانستانی ۷-  تاریخ سلطانی ۸- رساله علی قلی میر زا اعتضاد السلطنه ۹- رساله محاربه کابل و قندهار ۱۰-کتاب منظو مه حمید کشمیری ۱۱- روزنامه اعلیحضرت شاه شجاع الملک۱۲- کتاب حیات افغانی مو لفه دبتی حیات خان ۱۳-روضة الصفای ناصری مرأت الو ضیه عربیه مولفه یو سفاند یک امریکا یی.۱۴ پند نامه دنیا و دین... و جام و جم فرهاد میرزا را فرا هم اورده و همه و قایع را تطبیق داده اقوال مختلف فیها را حو اله بخود صا حب کتاب نموده و واقعات مسموعه مشهور را از حکایات ثقات معمرین چون جناب سردار محمد یو سف خان بن امیر کبیر اعلیحضرت امیر دو ست محمد خان مبرور و سردار نور علیخان بن سردار شیر علیخان مغفور قندهاری و قاضی القضات سعد الدین خان بن المر حوم قاضی القضات عبد الرحمن خان خانعلوم و غیره که از ابا و اجداد خود ب با لواسطه به چشم سر دیده و این وقت از طرف قرین الشرف  پاد  شا هی مأ مور وا قعات را بزبانی گر دیده بو دند ضم و رقم کرده مجمو عه ای را از جهت مطا بقت اسم با مسمی موسوم به سراج التواریخ گر دانیده و بالله التو فیق و ...))

    سراج التواریخ در مقدمه بحثی دارد در باره جغرا فیه افغانستان و دران از کتاب های اتی بهر ه برده است.

     1 ـ جام جم .جام جم یا جام جهان بین یا جام جهان نما بنا بر داستا نهای ایرانی جامی بوده که جمشید همه جهان را در ان می دید. بنا بر رو ایت شاه نامه برای اگاهی یافتن از کار بیژن هنگام نوروز در ان نگریست و بیژن را در بین چاهی در توران زمین دید و رستم را برهانیدن او فر ستاد و در شعر حافظ هر دو نام امده است.

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد

انچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد.

گفتم این جام جهان بین ترا کی داد حکیم

گفت انروز که این گنبد مینا می کرد

اما در این جا جا کتابی است در جعرا فیا ی عمومی از تألیفات فرهاد میرزا از شاهزادگان قاجار،اصلا دوره قاجاریان در تاریخ ایران از جهت ادبی بی اهمیت نبود ودر ان زمان وباز گشتن به سبک قدیم پدید امد وفضلا و ادبای بسیار ظهور نمو دند و کتب تاریخی و علمی زیاد تأ لیف یافت و اثار بزرگ بو جود امد بعضی از شاهان قا جار شاعر و مولف بو دند. فرههاد میرزا ابن عباس میرزای نایب السلطنه یکی از انها بود که گذشته از سرو دن اشعار رساله ای در شرح حال پدرش نوشت و چون زبان اگلیسی می دانست نصاب در ان زبان نظم کرد مو سوم به نصاب انگلیسی، و خلا صة الحساب شیخ بهای را به فارسی ترجمه نمود ویک جغرافیای عمو می بنام جام جم که غالب ان را از کتاب انگلیسی گر فته بود تأ لیف نمود.

      2 ـ حیات افغانی، از این کتاب مو لف در بیان غزنی استفاده کرده است و ان تألیف دبتی حیات محمد خان به زبان اردو می باشد، حیات افغانی مشتمل بر سه حصه است، حصه اول جغرا فیا و تجارت افغانستان و تاریخ عام سلطنت افغانستان، حصه دوم تاریخ قوم افغان همراه شجره نصاب و کلتور همه قبایل و عشایر پشتون و اقوام دیگر ساکن افغانستان چون تاجیک، هزاره، ایماق، بلوچ، هندو و امثال ان، حصه سوم در بیان تاریخ و جغرافیای ضلع پنیر همراه با معلو مات جغرا فیایی تاریخی اتنو گرافی و ثقا فی.

         حیات افغانی در سال 1868 میلا دی در لا هور در 688 صفحه چاپ شده است. تر جمه پشتوی ان در سال 1362 هجری شمسی از سوی وزارت اقوام و قبایل افغانستان تکثیر گردید.

       3ـ مراة الوضیه فی کرةالارضیه تأ لیف کر نیل یوس فاندیک امریکا یی می باشد. نسخه خطی این کتاب در ار شیف ملی افغانستان مو جود است. کاتب در با ره ان ارزش زیاد قایل بو ده است و گوید..(چون مملکت افغنستان و حدود سابقه ان را کر نیل نیلوسل فاندیک(2) امریکایی اصح و اوضح از دیگران در کتاب مرأةالو ضیه نو شته بود لا جرم در ذیل مذ کورات مو لفین دیگر افزوده نظر به صورت بیان او به تکرار حمل نموده و سرا پا از کتاب او نقل نمود.) این کتاب در با ره جغرا فیه سیستان مو رد استفاده مو لف می باشد.

  اکنون می پر دازیم به ذکر مأ خذ تاریخی کتاب سراج التواریخ.

     1-تاریخ احمدی، این کتاب عبا رت است از تاریخ احمد شاهی تأ لیف منشی یا مو لوی عبد الکریم تر جمه حال مولف بدرستی معلو م نیست اما ظا هرا در تاریخ بخصوص تواریخ ملل و امم اسلا می معلو ماتی داشته چنانکه در کتاب دیگر خویش بنام محاربه کابل و قندهار نو شته است( این راقم ایثم معروف به منشی عبد الکریم از قدیم به مطالعه کتب تواریخ شعفی تام و به تحریر این قسم شوق با لا کلام داشت چنانکه از زمانه نشبنی بعضی تواریخ عربی را مثل تاریخ خلفای جلال الدین سیو طی و تاریخ مصر و خلا صه تاریخ ابن خلکان در زبان فارسی وکتاب هیت انگریزی و جغرا فی که در بیان ابادی ربع مسکون است و علاه از ان قصص و حکایات و الف لیله تمام و تاریخ بنگاله و دیگر رسایل فرنگ؟؟؟ فواید از انگریزی در اردو و فارسی ترجمه سا خت و اکثر او قات بر چنین نوع تا لیف صرف کرد(3 )

      تاریخ تألیف کتاب تاریخ احمد شاهی معلوم نیست. از متن کتاب معلوم می شود که بین سالهای 1263 ( 1866..37 ) و 1263 (1867..38 ) تأ لیف شده باشد چنانه در بیان اولاد محمود خان پسر نصیر خان حاکم بلو جستان گوید( تا تحریر این اوراق که سال 1263 است، نصیر خان نامی یکی از اولاد محمود خان مذکور حاکم ان جا است)و جای دیگر در باره ابادی قندهار گوید. ( احمد شاه درانی در ععهد سلطنت خود شهر دیگر قریب نادر اباد مو سوم به اشرف البلاد احمد شاهی قندهار اباد نمود، الحال که سنه 1363 است همان شهر احمد شاهی معمورو اباد است).

      قسمت معظم این کتاب مأ خوذ از تاریخ حسین شاهی یا تاریخ حسینی شیخ امام الدین حسینی(4) است. شیخ در زمان ورود شاه شجاع به یاری سپا هیان انگلیسی درافغانستان اقامت داشت و اخبار را از ثقات می شنید.

      تر جمه اردوی تاریخ احمد بنام واقعات درانی از میر وارث علی سیفی است که در سال 1963 با هتمام دکتر محمد باقر از لا هور به سلسله نشرات اکادمی ادبی پنجاب نشر شد. این تر جمه در سال 1292 ..76 .1875 در (کاپور)؟ به سعی محمد عبد الرحمن خان بن حا جی محمد روشن خان چاپ شد و همچنین عبد الرحمن خان مزبور اصل فارسی ان را در 1266 .. 1839 چاپ نموده است.

          2 ـ تاریخ جهانگشای نادری تاریخ معروف دوره سلطنت نادر شاه تأ لیف مهدی خان بن محمد نصیر استر ابادی منشی نادر شاه که در سفرها با او همراه بود و وقایع سلطنت و شرح جنگ های او را تا زمان مرگ یعنی سال 1160.. 1737 شرح داده است. نویسنده در این کتاب بر خلاف کتاب دره نادره (که دشوار ترین و متکلف ترین اثر است که به نثر مصنوع فارسی نو شته شده است) بیشتر به تاریخ و مضمون کتاب پر داخته و معنی را فدای لفظ نسا خته است. اما لغات ترکی در خلال عبارات دیده می شود. این کتاب از بهترین تواریخ دوره نادرشاه است و به سعی سید عبد الله انوار در انتشارات انجمن اثار ملی تهران چاپ شده است. قبلا در سال 1292 هجری مطابق 1875 از مطبع حیدری بمبی نشر شده بود.

     از دوران کودکی و چگو نگی تحصیل میرزا مهدیخان اطلاعی نداریم. پیدا است که او نیز ما نند صدها منشی،تاریخ نویس و شاعر است، که چون در خا نواده های اشراف نیستند، بخش نخستین زندگانی انان روشن نیست. سپس هنری کسب کرده و به مقامی رسیده و به بزرگی یا پاد شاهی پیوسته و شهرتی یا فته اند.

       3 ـ تاریخ سلطانی، تألیف سلطان محمد خان بن موسی خان درانی تاریخ عمومی افغانستان به زبان دری، این کتاب پس از دیباچه در اغاز در بیان احوال و نسبت افا غنه بحث های دارد و مطالب کلی ان مشتمل است بر:1 -سلطنت افغان ها در هند لو دیان و سو ریان  2 - بیان طایفه ابدالی درانی 3- پادشاهی غلجای ها در قندهار 4- حمله نادرشاه 5- ابدالیان هرات 6- ذکر سلطنت احمد شاه درانی 7-ذکر حکو مت تیمور شاه 8- ذکر حکومت زمان شاه 9 -ذکر حکومت شاه محمود 10 -ذکر حکومت شاه شجاع 11 -شورش افغان علیه انگلیس تعرض اول) 12 -کامران و هرات. یار محمد خان و هرات.

      تاریخ سلطانی در 291 صفحه در سال 1298 هجری قمری مطابق 1880 در بمبی به چاپ رسید و مولف کتاب سراج التواریخ در ذکر سلطنت احمد شاه درانی شعبه سدوزایی از ان استفا ده کرده است.

      4 ـ اتشکده اذر،اتشکده اذر از تذکره های معروف زبان فارسی است مولف ان لطفعلی بیگ بن اقا خان بیگدلی شاملو متخلص به اذر بسال 1133.. 1721 در اصفهان تو لد یا فته و تحصیلات خو درا در قم کرده و بعد از چهارده سال اقامت در ان جا سفر های متعدد اجرا نمو ده است. معاصر نادرشاه افشار (1138.. 1160 ..1736 ..1737) بود و انگاه که قشون نادر از هند بر می گشت اذر در مشهد اقا مت داشت و بعد از قتل نادرشاه چندی در سلک ملا زمان علیشاه و ابراهیم شاه و سلیمان شاه و شاه اسماعیل منسلک بود.

     اذر در اوایل جوانی بر حسب ذوق طبیعی اشعار می سرود و متقد مین را تتبع می نمود . اشعارش جزیل و ابدار است و از ان جمله مثنوی یو سف زلیخا ست، تذ کره اتشکده را به سن چهل بسال 1173 هجری 1760 تأ لیف کرد. و شعرا را به تر تیب اقالیم طبقه بندی نمود و شرح حال 832 تن را اورد و نمونه ای از اشعار انها را ذکر و شرح حال خود را نیز در اخر کتاب درج نمود.اذر بیگدلی در زمان مرا جعت نادر از دهلی و قتل وی چنانکه گذ شت در مشهد بود. کاتب خبر مرک امرای بزرگ سپاه را با حمل خزانه ای که مشتمل بر 26 کرور روپیه بود و ظبط ان به دست احمد شاه درانی از این کتاب نقل کرده است. وی یقینا با قربی که در دربار داشت از جزییا ت این خبر اطلاع کافی داشت.

      5 ـ خزانه عامره تألیف ازاد بلگراسی(5 ) از فاضلان هند ( در 1176 .. 1761 در ذکر شعرای قدیم و جدید که مد ح گفتند، و صله در یافته اند با بعضی از سو انح زمان مولف که بخواهش برادر زاده اش میر اولاد محمد برشته تأ لیف کشیده و در باب تاریخ اتمام ان گفته است.

اذاد رقم نمود نو تذکره

در جیب ورق ریخته نموده سره

گنجور خرد گوهر تاریخ فشاند

حق داد عجیب خزانه عا مره

خزانه عامره. از نظر دقت و صحت تراجم ( جز در یکی دو مورد) وذکر حوادث تاریخی زمان و تازگی نظرات انتقادی مو لف از تذ کره های خوب محسوبست. مولف این کتاب را در او رنگ اباد، دکن تأ لیف نمود و مشتمل است بر شرح حال 135 شا عر متقدم و متا خر به تر تیب حروف الفبا و تعدادی از اشعار شا عران که ضمن غالب کلمه های دشوار، ان ها را شرح داده است . مولف گاهی ماده تاریخ در و فات بعضی از شا عران سا خته ان را ذکر کرده است، در این کتاب کلمات عربی بطور فرا وان و گاه کلمه های اردو بکار رفته است(6) غلام علی ازاد بلگراسی در 1200 هجری از این جهان رحلت نمود.

        6ـ تاریخ ایران سر جان ملکم ـ ملکم در اوایل قرن نو زده به در بار ایران امد ـ این تو ضیح که پس از ان دولت فرانسه دست از مداخله در جنگ ایران و رو سیه بر داشت و جنرال گاردان از ایران برون رفت و ظیفه نما یندگان انگلیس که مدت ها بود مترصد فرصت مناسب بو دند، اسان شد،و دولت ایران یک بار دیگر در مقابل تجا وزات روس با نگلیس ها متو سل گردید. از ماه می 1808 (7) پادگان نیرو مندی مر کب از چهار کشتی جنپی از طرف لارد مینتو فر ماندار کل هندو ستانی به خلیج فارس اعزام شد و سر جان ملکم در شیراز در رأس هیتی منتظر وصول اجازه ورود به تهران بود و بعد از ان به در بار راه یا فت.

     این فرستا ده انگلیس کتابی در تاریخ ایران در دو جلد نوشت و ان مشتمل است بر بیان احوال سلا طین ایران از پیشدادیان تا قا جاریه ( محمد خان قا جار 1193..1112. 1779 ..1797) با ذکری از وضع اجتماعی ایران. در پایان جلد دوم در این قسمت مو لف عقاید مذ هبی مردم ایران( به شمول فر قه بهای) عقاید متصو فه وضع حکومت، لشکر، علوم و صنایع در بار ایران را تو ضیح کرده است.اصل انگلیسی تاریخ سر جان ملکم در سال 1815 در لندن نشر شد.

    فکر تر جمه این کتاب به زبان فارسی در سال 1280 هجری ..1865 میلا دی هنگام مسا فرت کر نیل گولد سمید جهت تمدید خط تلگراف از انگلستان به هند در کرمان به تقاضای مر حوم محمد اسماعیل متخلص به حیرت به تر جمه ان پر داخت(8) در چهارم صفر 1303 هجری یازدهم نو مبر 1886 بخط میرزا محمد علی شیرازی در مطبعه طبع شد.

    کاتب در جلد اول سراج التواریخ برواقعات سلطنت احمد شاه درانی به علی قلی میرزای اعتضاد السلطنة حواله داده است، علی قلی میرزا بن عباس میرزا بن فتح علی اعتضاد السلطنه در نخستین کا بینه ایران(به طرز ارو پای) در زمان نا صر الد ین شاه قاجار(9) وزیرعلوم بود باین تو ضیح که میرزا اقا خان نوری اعتماد الد وله پس از هفت سال صدارت چون بی کفایتی و عدم لیاقت خو درا به ناصرالدین شاه ثابت کرد در سال 1275 هجری قمری معزول شد. واین بار شاه قاجار بجای تعیین صدر اعظم در صدد بر امد که ما نند سایر مما لک اروپایی هیت دو لت تشکیل دهد.و این هیت نیز از شش وزیر بریاست خود ناصرالدین شاه تشکیل شد، به این تفصیل علی قلی میرزای اعتضادالسلطنه وزیر علوم، میرزا یوسف خان مستوفی الممالیک شیبانی وزیر مالیه، میرزا محمد خان قاجار سپهسالار و وزیر جنگ، نام این کتاب تاریخ وقایع وسوانح افغانستان از زمان روی کار امدن احمد شاه(1160..1737 ..تا 1273 ..1857.این کتاب در سال 1273 ..1857 باحتمال در تهران چاپ شده است و نسخه خطی ان در پو هنتون علیگرد 4 ..738 salm مو جود است  

    7 ـ ناسخ التواریخ. تاریخ عمومی تألیف میرزا محمد تقی شپهر که ان را بدستور محمد شاه قاجار شروع کرد و در زمان ناصالدین شاه به پایان رسانید این تاریخ با ملحقاتش در حدود پانزده جلد بزرگ می شود قسمت اسلام و تاریخ بعد از اسلام در ان بطور مشروح نوشته شده ولی سپهر نتو انسته است انرا تمام . بعد از او عباسقلی خان سپهر که از مقربان در بارناصر الدین شاه بود چند جلد در شرح حال ایمه و تفصیل سلطنت ناصر الدین شاه و غیره بر ان افزود.

       8 ـ رو ضة الصفا ی نا صری ـ روضة الصفا، کتاب معروف عظیمی است در تاریخ عمومی عالم تألیف موریخ معروف قررن نهم میر خواوند که  ان را بنام امیر علی شیر نوایی وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا تأ لیف کرده است.

    این کتاب در هفت جلد است که شش جلد اول را میر خواند تأ لیف کرده و بعلت بیماری طولانی نتوانست جلد هفتم انرا به پایان رساند و جلد هفتم محتملا بواسطه خواوند میر صاحب کتاب حبیب السیر پایان یافته است.شش جلد اول مشتمل است بر تاریخ انبیا و بزرگا ن و شا هان قبل از بعثت حضرت محمد، تاریخ پیغمبر(ص) خلفای راشدین، تازیخ ایمه و خلفای اموی و عباسی تاریخ شا هان بعد از اسلام تا هجوم تاتار، احوال شا هان و امیران مغول تاریخ تیمور و جا نشینان او تا سال 873 هجری قمری، جلد هفتم که محتمل است به قلم خواوند میر باشد شامل سلطنت و زندگانی سلطان حسین میرزای بایقرا و شرح اقالیم سبعه است، بعد ها رضا قلی خان هدایت در زمان قاجاریه جلد هشتم و نهم و دهم را تأ لیف کرد و بر سایر جلد ها افزود و ان را رو ضة الصفای ناصری نام نهاد. این سه جلد در تاریخ صفویه و عالمان و رجال ان دوره، تاریخ زندیه، شاهی اغا محمد خان قاجار، سلطنت فتح علی شاه، جلوس محمد میرزای ولیعهد در تبریز، سلطنت اول ناصر الدین شاه در سال 1273 هجری است.

             9  ـ روز نامه اعلیحضرت شاه شجاع الملک ـ این کتاب که در سراج التواریخ به همین نام و یادداشتهای شاه شجاع الملک امده، و در نسخه خطی از ان که در پو هنتون علیگرد مو جود است تزک شاه شجاع الملک خو انده شده است، همان وا قعات شاه شجاع است که به سعی دانشمند فقید احمد علی کهزاد در اسد 1333 هجری شمسی از طرف انجمن تاریخ افغا نستان نشر شد. واقعات شاه شجاع مشتمل است برسه دفتر، دفتر اول و دوم از شاه شجاع، و دفتر سوم از محمد حسین هراتی می با شد، در این رساله تر جمه حال و سوانح زندگی شاه شجاع از سال نشستن به سلطنت به سن هفده سالگی 1216.. 1801 تا سال 1231 بقلم خودش امده است و بقیه رو یداد ها را تا زمان مر گ شاه شجاع، محمد حسین هراتی نو شته .       

          10ـ کتاب منظومه حمید کشمیری ـ ملا حمید الله کشمیری بن مو لوی حیات الله حوادث نخستین پیکار های افغان و انگلیس را به نظم کشیده و چون محمداکبر خان در ان معرکه اهمیت فرا وان داشت نام کتاب را اکبر نامه(9) گذاشت.حمید در قرن دوازده هجری (قرن هیجده میلا دی) تولد یا فته و در سال 1263 هجری قمری چشم از جهان پوشید. اثار منظوم وی عبا رت است از اکبر نامه شکرستان چاینامه و از اثار منثور او دستورالعمل و ناپرسان را تذ کره نو یسان ذکرکرده اند.

      حمید چنان که در سر اغاز اکبر نامه می نویسد می خواست کار نامه های سردار محمد اکبرخان را طوری به شعر بیا ورد که مردم بدانند سخنوری در زبان دری با سعدی وحافظ و فر دوسی پایان نیا فته است وخرید اری اگر سراغ شود شاعر توانایی امروز هم است و شعر خوب امروز هم سروده می شودو بنا بر ان قصه های ان جنگ هارا از اشخاص مختلف که با شنده محل و قوع حوادث بودند شنیده و روایت هارا پهلوی هم گذاشته بر درست ترین روایت ها و اقوال مو کده منظو مه اش را بنا کرده است .

بپر سیدم از مردم هو شیار

که بودند با شنده ان دیار

در اخبار بو د اختلاف کلام

بهم داده تطبیق گفتم تما م

من از خود جز ارامش بزم خویش

نگفتم درین قصه یک نکته بیش

مخصوصا درمیان راویان حمید کسانی بو ده اند که چشم دید های خودرا قصه کرده اند واین اطلا عات دقیق و مشخص سبب ان شده است که رویداد های تاریخی واقع بینانه بیان شده و شیوه بیان نیز با تشریح جز یات وخصو صیت های با ارزش صحنه ها واشخاص رنگ داستان پردازی واقعی را بگیرد     

               11   _ محاربه کابل وقندهار _ این کتاب نیز نو شته منشی عبدالکریم است که ذکرش گذشت. مولف در محاربه کابل و قندهار (تعرض اول انگلیس بر افغانستان به همراهی شاه شجاع ) در قید حیات بوده، این کتاب را در ان وقت نوشته اما مدتی مصروف تجدید نظر (تدقیق در واقعات)بران بوده است تا بصورت نهایی در امده خود در باره ان گوید.(غرض از اشتغال(اشتغال به) این امورصرف رفع وحشت تنهای بود وهم این که شاید اولاد و احفاد ما از این کتب و سایل تمتع بر داشته بر عجایب و غرایب عالم رنگارنگ و حالات جدیده بر اورده،فرهنگ مطلع و اگاه گردند،لهذا خواست که حال مهم کابل و قندهارو معرکه لا هور که درزمانه ما واقع شده بو دند به ضبط تحریر در اورده مگر به سبب عدم وثوق و اعتماد(بر)روایات مردم این ملک اتفاق تبیض و صاف کردن ان مسودات نیفتاده..)

         مولف در این کتاب احوال شاه شجاع را از زمان حرکت به سوی کابل(مقابل امیر دوست محمد خان) به یاری انگلیس ها بیان می نماید و کتاب به محاربه جنرال پولک POLOCK در اکتوبر 1832 پایان می یابد. منشی عبد الکریم در واقعه نویسی مردی است دقیق و محتاط که غالبا از تطویل درکلام دوری جسته و به اختصار در گفتار گرایده است. این کتاب درسال 1263 ..1827 درزمان حیات مولف در هند طبع شده بود. مولف کتاب. در تاریخ کتابهای دیگری نیز دارد بنام تاریخ پنجاب. تحفة الاحباب.

         12 ـ رساله عربیه سید جمال الدین الافغانی.. این رساله همان کتاب تتمةالبیان فی تاریخ الافغان سید جمال الدین افغانی ابن سید صفدر نوه میان مصطفی ابن سید علی تر مزی معروف به پیر بابی بنیر متو فی 991.. 1583 می باشد سید مز بور در سال 1253 هجری قمری..1838 میلادی به دنیا امد و در 1315 هجری 9 مارچ 1897 چشم از جهان بست.تتمة البیان وی تاریخ افغانستان می با شد که درفصل اول از وجه تسمیه افغان اغاز می گردد و با فصل چهارم در بیان قبایل متعد ده که درافغانستان سکونت دارند و اخلاق و عادات و مذهب ایشان و توضیح طرز حکومت افغان ها پایان می یابد. این کتاب تاریخ افغانستان از زمان نهضت افغان ها در قندهار دوره دوم امارت شیر علی خان بیان می کند. وفصل چهارم ان بحث مبسوطی دارد در توضیح وضع اجتماعی مردمان افغانستان عقاید مذ هبی عادات و رسوم طرز حکوومت داری. تتمة البیان با توضیح و تعلیق به قلم محمد امین خو گیانی تر جمه و در مطبعه عمو می کابل در سال 1318 هجری شمسی طبع گر دیده است.

        13  _ روزنامه امیر عبد الرحمن _ مولف در بحث اقامت امیر مزبور در بخارا از این کتاب استفاده کرده است و ان بدون شبه مجمو عه ای است که جلد اول ان بنام تاریخ کتاب مستطاب حا لات والا حضرت امیرعبد الرحمن حکمران نافذالامر مملکت افغانستان در سال 1319..1901 اندکی قبل از وفات امیر و جلد دوم بنام(کتاب مستطاب تاریخ حالات و شرح تدبیرات حامی المسلمین و ضیا الملة و الدین والا حضرت امیر عبد الرحمنخان فرمان فرمای افغانستان طاب ثراه(بعد از مرگ وی)به سعی استاد الماهر عا لیشان میرزا اقای طهرانی در دارالطباعه مشهد مقدس به زیورطبع اراسته گردید).و این متن مشهد بار دیگر بتاریخ ربیع الثانی 1322 مطابق جولای 1904 در مطبعه گلذار حسینی واقع بمبیی در دو جلد(جلد اول شامل 233 صفحه و جلد دوم شامل320 صفحه باهتمامم اقای محمد جعفر مولا و اقامحمد جسین لا هوری طبع گردیده اغلاط این طبع نسبت به طبع مشهد بیشتر است. ناشر نسخه بمبیی عنوان کتاب را تاج التواریخ گذاشت و ازاین تاریخ ببعد معروف به تاج التواریخ شد و این نام را از کتابی دیکر باین نام که از طرفهمان ناشر که در بمبی انتشار یافت بود اقتباس کرد.

       تاج التواریخ تر جمه حال گو نه ای است ظاهرا به قلم مو لف( یعنی امییر عبد الرحمن) که از فصل اول( حالات اوایل عمر از 1370 .1852 .53 اغاز و به فصل هشتم که درباب امورات انگلیستان و روس و افغا نستان می باشد پایان می یابد. امیر در باره این فصل گو ید .. اعتقاد من این است که مطالب این فصل اخر کتاب من پیچیده تر و مشکل تر از مضامین فصول سابقه بو ده باشد. ولی انچه درین جزو مینگارم نتیجه تجربه هایی است که درتمام مدت عمر خود حاصل نوده ام چگونه عمری که پر از زحمات و پر یشانیها وسرگردانیها ومسولیتهای گونا گون بوده است. استاد ارجمند عبدالاحمد جاوید در باره این کتاب بحث مبسوط و ممتع دارند و گو ید( در رمضان سال 1302.. 1885 که سال ششم سلتنطش بود به چاپ ای کتاب در مطبعه دارالسلتنطة کابل اغاز کرد و ان را به قطع بزرگ ( 30.32 سانتی) بخط خوش نستعلیق و چاپ سنگی در یک صدو چهل صفحه اتشار داد.

       ارزش کتاب در این است که قسمتی به خط خود امیر و قسمت دیگر زیر نظر او نو شته شده ودر سوانح حیات وی اهمیت خاص دارد جایی که در سراج التواریخ از ان استفاده شده قسمتی است که به قلم خود مو لف و از لحاظ اعتبار ارزش فرا وان دارد. بالنتیجه باید گفت که فیض محمد کاتب در ثبت وقایع دقت شایان و در تشخیص ما خذ بصیرت در خور تحسین داشته و در مقارنه و مقایسه روایات و استنباط صحیح از مشکوک محتاط بوده و از همین جهت است که اثار پر ارج وی از ان جمله سراج التواریخ از مدارک و مراجع مهم تحقیق در مطالعه تاریخ افغانستان معاصرشمرده می شود.

پینو شتها:

1.در نیمه دوم قرن نوزده با تأ سیس کلیه (بعد هاجامعه) امریکایی بیروت و تأ سیس مراکز تحقیقاتی و در شهر های دیگر سو ریه و لبنان نهضت علمی در تر جمه و تأ لیف در ان اراضی اغاز شده درین نهضت کتب زیاد علمی(بخصوص علوم طبیعی) تر جمه یا تأ لیفشد و عده ای از دانشمندان غربی به تر جمه و تأ لیف پر داختند. یکی از این رجال علمی دگتر نلیمن فاندیک(وفات 1313..1895)هالندی لاصل امریکای منشا می باشد. او در ایلات متحده امریکا علوم زمان خویش رااموخت درطب دارو سازی و ریاضیات و لغات قدیمه اند و خته های علمی فرا وان داشت. مجمع مبعوثین امریکایی در سال 1256 .. 1830 اورا به به دیار سوریه فرستاد در بیروت مشغول مطالعه ادبیات عربی شد بادانشمندان عرب در ان شهر مشهور بودو اشعار و امثال عرب را بخو بی یاد گر فت. احاطه او در زبان و ادبیات عرب بحدی بود که به مشکل می تو انستند بین او و اهل زبان فرق بگذارند.در کلیه بیروت استاد کیمیا بودو در مو ضو عات مختلف علوم کتاب تألیف کرد. کتابهای وی در مطبعه امریکایی بیروت چاپ می شد رشته تحقیق و تألیف وسیع بود.در طب و ریاضی و هیات تألیفات ارزنده داشت و کذالک در جغرا فیة و تاریخ گتاب جغرافیة وی بیان مرأة الوضیه فی کرة الا رضیه و کتاب تاریخ وی تاریخ الا صلاح می باشد.

2 .اثار منشی عبد الکریم انچه به ما رسیده است عبارت است از(1) محاربه کابل وقندهار که ذکرش بیاید(2) تاریخ پنجاب تحفة الاحباب.

3 .کتاب حسین شاهی تأ لیف امام الدین حسینی چشتی به سال 1613 هجری 1798 میلادی تکمیل شده نسخه یی از ان به خط محمد عمر فصیحی شاه جهان ابادی انوری بن حکیم محمد یحی بخط نستعلیق در پههنتون علیگرد(مجموعه عبدالسلام) موجود استو ان مشتمل است بر تاریخ مفصل درانی ها از اغاز تا سال 1212.1798. احوال احمد شاه درانی تیمور شاه و شاه زمان در ان به تفصیل امده است بهترین نسخه ان در بانکی پور می باشد که بخط مولف در سال 1213..1798 کتابت شده است نسخ دیگر ان در مو زه بریتا نیا و دیوان هند مو جود است.

جسان الهند سید علی ازاد بلگرامی بن سید حسینی نسب و واسطی الاصل وحنیففی مذهب چشتی مشرب وبلگرامی مولد.

5 .در این کتاب علا وه بر تر جمه حال 135 تن از شا عران و سخنوزان چنانکه ذکرش رفت سو انح حالات اصف جاه پسران و بعضی از اعیان زمان وی نیز بیان گردیده وعلا وتاروایات تاریخی در ان امده است . در باره سر//////// و احمد شاه درانیو نسخه های خطی ان در موزه برتا نیا کتابخانه بو دایان اکسفورد دربانکیپور مو جود است.ودر کانپور1288 ..1871 و 1328 وو1900 طبع شدو دو نسخه ازین کتاب در مجموعه عبد السلام . کتابخانه پوهنتونعلیگرد نگهداری شده است.یکی بخط دیال سنگه در 1228 ..1823 و دیگری بخط اولاد محمد بالگرامی در1266 .1850 .

6 .زمان سلطنت فتح علیشاه 1212 .1250 .1797 ..1833 .

7 .به امر سوتری بارتل ادورد فریر سرتری فرید 1815 .1883 میلادی در انوقت 1862 .1867 گورنربمبیی بود ودر پیشرفت دانش معارف کوشید و مدارس عالی را گشود.

8 .1239 ..1313 ..1868 .. 1896 .

9 .منظو مه دیگری نیز بنام اکبر نامه موجود بو ده از نو شته های منشی قاسم جان. این منظومه در سال 1258 هجری.1833 میلادی سر.ده شده است و نسخه خطی ان در پ. هنتون پنجاب مو جود است. قاسم جان خود در محاربه کابل و قندهار اشتراک داشت.منشی عبدالکریم در کتاب محاربه کابل وقندهار می نویسد.. تا اینکه در سال یک هزار ودو صدوشصت و سه هجری 1263 مطابق یکهزار وهشتصد و چهل وهفت 1837 مسیحس تاریخ ان هر دو محاربه که منشی قاسم جان ان را به زبان پهلوی سلیس بطرز شاهنا مه فر دوسی منظرو بخیال مذ کور بو دن اکثر حال شجاعت و بهادری اکبرخان خلف الرششید دو ست محمد خان به اکبرنامه موسوم ساخته به نظر در امد. چون مورخ مذ کورذاته در این مهم شریک بود بی کم و کاست واقعات این سهم و بهادری طرفین را بلا تعصب نوشت بنا بر ان بر قولش اعتمادکرده مسودات مذ کور را برای تطبیق ان کمی و بیشی نموده در مقامات مختلفه بعضی اشعار ان بزرگوار را در این اوراق ثبت نمو دم.

   بنقل از مجموعه مقالات، سمینار بین المللی کاتب.

برگرفته از وبلاگ کاتب هزاره

لينك مطلب نوشته شده در یکشنبه بیست و هشتم آبان 1385 ساعت 12:51 توسط جعفررضایی |


خانه | |